تبلیغات
حدیث - راست آزمایی روایات
به نام دانای توانا

حدیث و روایت _که بعد از قرآن کریم، مهمترین منبع استنباط احکام و کمک یار استدلال های عقلی و برداشت های اعتقادی است_ از نظر تاثیر، گستره ای فراگیر در علوم اسلامی دارد و به یک معنا، مادر بسیاری از علوم اسلامی محسوب می شود؛ فقه، تفسیر، کلام، رجال و مانند آن، از علومی هستند که با حدیث و روایت سخت گره خورده اند و بدون آن دارای نقصانی بزرگ هستند. بنابراین طبیعی است که به فراخور این گستره پهناور، پرسش های ساده و تخصصی بسیاری در ذهن پویای همه آنانی که نامی از حدیث به گوششان خورده و احیانا دستی بر دریای کرانه ناپدید روایت دارند، وجود داشته باشد؛ نظرگاه سلسله نوشتارهای بنده، بررسی و پاسخ به همین پرسش هاست.

یک مسأله ای که در ذهن بسیاری از دوستان و کاربران فضای مجازی و واقعی وجود دارد اینست که «از کجا بدانیم فلان حدیث درست است یا نه؟»؛ به دیگر سخن، «ملاک درستی یا نادرستی یک حدیث چیست؟».


قبل از پاسخ به این پرسش ساده و مهم عرض می کنم که کشف این راست آزمایی به صورت صحیح و علمی، در گرو یک پژوهش تخصصی است و از عهده عموم افراد خارج است، و تنها با تکیه دانش های تخصصی همچون رجال، ادبیات، فقه و مانند آن، و کسب مهارت در چگونگی استفاده از این دانش ها میسر می شود؛ راست آزمایی روایات به صورت صحیح و منطقی، بدون آموختن این علوم و بدون کسب مهارت لازم در آنها، کاری غیر ممکن بوده و از نظر علمی بی اعتبار است. پاسخی که در ادامه درج می شود تنها گوشه ای از نحوه این پژوهش و راست آزمایی را نشان می دهد که متخخصان فن حدیث انجام می دهند.
  برای بررسی منطقی درستی یا نادرستی احادیث، ناگزیر باید دو راه کلی را پیمود:
1- بررسی سندی احادیث
2- بررسی متنی و محتوایی احادیث


بررسی سندی احادیث:
در علم رجال، حال تک تک راویان حدیث (با توجه به کتب معتبر رجال و مجموعه احادیث نقل شده راوی) مورد بررسی قرار می گیرد و سپس با بررسی مجموعه سند، آن حدیث از حیث سندی در یکی از این تقسیم بندی های کلی قرار می گیرد: خبر واحد یا متواتر؛ خبر واحد هم در یک تقسیم بندی بر چهار گونه است: صحیح، موثق، حسن و ضعیف.

احادیث ضعیف به یک معنا احادیثی هستند که به تنهایی قابل اعتماد نیستند و نمی توان به آنها تمسک نمود؛ البته ممکن است ضعف سندی برخی احادیث با قرائنی دیگر (مثل شهرت فتوایی) برطرف شود اما به تنهایی قابل اعتماد و تمسک نیستند. احادیث جعلی هم بخشی از احادیث ضعیف محسوب می شوند، نه همه آنها؛ یعنی همه احادیث ضعیف، جعلی نیستند ولی همه احادیث جعلی ضعیف اند.

بررسی متنی و محتوایی احادیث:
بررسی راویان و رجال سند، یکی از قرینه های اعتبار یا بی اعتباری یک حدیث است. بخش دیگر راست آزمایی حدیث، در بررسی متنی و محتوایی آن صورت می گیرد. روایات را باید از جهت الفاظ و جملات و معنای جزئی و کلی آن مورد بررسی و دقت قرار داد، چرا که ممکن است روایتی از جهت سند، صحیح باشد اما از جهت محتوا دارای اشکال باشد و مفهومی بر خلاف صریح آیات و روایات معتبر دیگر داشته باشد (حالا این اشکال ممکن است ناشی از نقل راوی یا اشتباه ناسخ یا صدور روایت از جهت تقیه و مانند آن باشد)! در بررسی متنی و محتوایی روایات، از دانش ادبیات و فقه الحدیث و درایة و مانند آن کمک استفاده می شود.

معیارهای بررسی متن و محتوای احادیث:
البته میزان هایی برای کشف درستی محتوای احادیث از جهت فقه الحدیثی هم ارائه شده مانند: عرضه حدیث مشکوک بر قرآن، عرضه بر سنت قطعیه، عرضه بر دیگر روایات معتبر دیگر، عرضه بر قطعیات تاریخی و ... . از امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) روایت شده که فرمودند: احادیثی که از ما نقل می شود را نپذیرید مگر اینکه مطابق قرآن و سنت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) باشد.

معرفی پژوهشی در باب راست آزمایی احادیث:
همانطور که گذشت، تشخیص تطابق داشتن یا نداشتن محتوای احادیث با آیات کریمه قرآن، پژوهشی تخصصی و در گرو کسب مهارت در دانش های تخصصی پیشگفته است.

پژوهش های حدیثی علامه طباطبایی در المیزان، از نمونه های خوب راست آزمایی احادیث است. ایشان بر خلاف شیوه معمول مفسران، احادیث را در کنار تفسیر آیات مطرح نکرده بلکه بعد از بیان تفسیر و توضیح آیات، بابی جداگانه آورده با نام «بحث روائی» که در آن، روایات ناظر به هر دسته از آیات را نقل، و سپس از نظر محتوایی (و احیانا سندی) بررسی می کند و درباره سازگاری یا عدم سازگاری آن با مفهوم آیات توضیح می دهد.  




طبقه بندی: فقه الحدیث (فهم و شرح حدیث)، 
برچسب ها: بررسی متنی روایات، بررسی سندی روایات، فقه الحدیث، رجال، درایه،
داغ کن: داغ کن - کلوب دات کام
نوشته شده در تاریخ : سه شنبه 4 مهر 1391 | توسط : حسین جوادی نیا